Tijdens mijn eerste les Frans op de middelbare school vertelde de docent, een klein mannetje met een grote snor, dat het leren van een taal niet alleen inhield dat we woorden en regels moesten leren, maar ook dat we ons met een land en een cultuur vertrouwd moesten maken. Nu zou je denken dat we dan wel met de hele klas op reis gingen om dat land en die cultuur te leren kennen. Maar dat was niet zo. We bleven binnen, ik vier jaar lang, waarna ik het vak liet vallen.

Die stelling van mijn oud-docent is natuurlijk onzin. Hij kletste wel meer: zo prees hij de efficiëntie van het Franse kentekensysteem zo lang en zo hoog aan dat je de indruk kreeg dat je wel gek moest zijn om nog langer in Nederland te blijven en niet elk weekend met een Franse huurauto rondjes over de Périphérique te rijden. Dat neemt allemaal niet weg dat ik het Frans zeer gebrekkig beheers.

Klik - dan gaat het groter

Sinds enkele maanden tracht ik me die taal meester te maken door een Frans boek te vertalen. Dat klinkt enigszins paradoxaal, want je zou denken dat er alleen boeken worden vertaald door mensen die een taal heel goed beheersen. Maar wanneer je zoals ik elk tweede woord moet opzoeken ontkom je er niet aan: op straffe dat je vergeet wat een woord betekent, schrijf je de vertaling van dat woord maar op, en als je dit vaak genoeg doet heb je een boek vertaald.

Ik koos voor Aveux et anathèmes (1987) van de Roemeens-Franse schrijver en filosoof Emil Cioran (1911-1995), omdat het uit aforismen bestaat. Het voordeel is dat je al na enkele regels een afgerond stukje tekst hebt: ‘Twee vriendinnen, toneelspeelsters in een Oostblokland. De ene vertrekt naar het Westen en wordt rijk en beroemd, de andere blijft achter, arm en onbekend. Een halve eeuw later brengt de laatste tijdens een reis een bezoek aan haar succesvolle vriendin. “Ze was een hoofd groter dan ik, en nu is ze verschrompeld en verlamd.” Na nog andere bijzonderheden zei ze bij wijze van afsluiting tegen me: “Ik ben niet bang voor de dood, ik ben bang voor de dood in het leven.” Er is niets wat beter een late wraak camoufleert dan de toevlucht tot een filosofische bespiegeling.’

Eerlijk gezegd vind ik het niet onaardig klinken, maar nu hoor ik u al roepen: ‘Maar je kent helemaal geen Frans!’ Inderdaad, maar ik heb nog een probleem: dit boek is niet in het Nederlands vertaald, dat wil zeggen: niet door iemand die én het Frans beheerst én boeken uit die taal vertaalt. Dus of er iets van mijn vertaling klopt, zal ik moeten opmaken uit een Engelse of Duitse vertaling van het boek. Ik ga het in ieder geval niet vragen aan mijn docent van vroeger. Cioran zei al: ‘Je leeft niet in een land, je leeft in een taal. Dat is een vaderland, iets anders niet.’

Deze recensie verscheen (met een verschrijving) op 2 januari 2012 in de Volkskrant.